Legeroefening in Brecht: Volg de rookpluim

Inleiding

In april 2021 hield het leger een schietoefening op het militair domein Groot Schietveld in Brecht. Een en ander liep niet zoals gepland, met een immense bosbrand tot gevolg. Maar liefst 570 hectare natuurgebied ging in vlammen op. Een noordoostenwind blies de rookpluim tot in het Franse Rijsel. We spraken met David Roet en Christophe Stroobants van de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) over hoe burgermetingen een mooie aanvulling vormen op officiële modellen.

Op een doordeweekse thuiswerkdag in april 2021 kijkt David Roet uit het raam in Mortsel. Net zoals duizenden andere inwoners in en rond de stad Antwerpen ziet hij een soort van mist en ruikt hij buiten de typische geur van houtverbranding. De nieuwssites berichten al snel over een legeroefening die een gigantische bosbrand veroorzaakte.

Tegelijkertijd, zo beseft David, is dit ook een unieke kans om bij wijze van experiment de rookpluim live te kunnen volgen. ‘De collega’s van de IRCEL (Intergewestelijke Cel voor het Leefmilieu) maken modelkaarten op basis van onze metingen. Je ziet dat de bollen op de kaart – onze meetstations voor fijn stof – rond 15 uur volledig rood kleuren rond Antwerpen. Deze extreme situatie leidt tot zeer hoge fijnstofconcentraties van wel enkele honderden microgram per kubieke meter.’

‘Het leek ons een goed idee om de kaart met fijnstofsensoren van burgers eens naast onze gegevens te leggen. Zo zagen we dat de pluim zich rond 15.20 uur al ter hoogte van Oudenaarde bevond. Je vind dat ook terug op Sensor.community waar de meetresultaten van fijnstofmeters verschijnen. En zo zie je dat de fijnstofmeters zowat heel Vlaanderen bedekken.’

Goedkope sensor, duur meetstation

Presteren deze sensoren even goed als de dure meetstations? ‘Nee,’ zegt David. ‘Maar bij de brand op het militair domein bijvoorbeeld was het ook niet zo belangrijk dat de gemeten concentraties exact zijn. Of het nu 200 of 300 microgram per kubieke meter was: de concentratie fijn stof was extreem hoog. Dat kan je prima weergeven op een kaart. Daarom heb ik bewust een schaal gekozen die stopt op 70 microgram. In werkelijkheid waren die waarden honderden microgram hoog, maar hier kleurde ik alles boven de 70 microgram donkerrood.’

Dat brengt ons bij een belangrijke moeilijkheid als je burgermetingen wil gebruiken, aldus David: ‘in normale omstandigheden betekent zo’n donkerrode sensor dat je een lokaal fenomeen zoals een barbecue oppikt, ofwel wijst het op een slecht werkende sensor. Je moet handmatig selecteren welke sensoren correct werken en welke niet. Je kan dat niet zo makkelijk automatiseren.’

Metende burgers belonen

Christophe kijkt ook graag naar de interactie met de burgers. ‘Het is niet altijd makkelijk om cases te vinden waarbij de metingen van burgers precies de ontbrekende informatie leveren. In dit geval – de brand ontstond op vrijdagmiddag, net voor het weekend – waren we bovendien te laat om de meerwaarde meteen publiekelijk in de verf te zetten.’

‘Het leerde ons wel dat we iets willen teruggeven aan mensen die metingen uitvoeren. We willen tonen dat we hun inspanningen erkennen,’ aldus Christophe. ‘We hebben de neiging om vooral over die hele uitzonderlijke cases te communiceren. Maar zelfs wanneer de meetresultaten van burgers en onze sensoren in dezelfde richting wijzen, is het nuttig om dit uit te leggen. Zo krijgen mensen inzicht in waarom hun gemeten waarde verhoogd is, bijvoorbeeld. Dat maakt ook duidelijker waarom we bepaalde acties organiseren.’

Modelkaarten en dataportaal

De VMM heeft daarom wel wat projecten op stapel staan, zo vertelt Christophe. ‘David heeft na de brand in Brecht die oefening gemaakt, en in de toekomst willen we dit dus ook permanent integreren in onze modelkaarten. Dat is een belangrijk punt in onze strategie.’

‘Een tweede project waarin burgermetingen een belangrijke plaats hebben, is ons eigen dataportaal,’ legt Christophe uit. ‘Dat schetst snel een beeld van de burgermetingen in combinatie met onze referentiemetingen. Onze eigen modellen dekken ook het hele grondgebied, maar voor bepaalde regio’s zijn de resultaten gebaseerd op aannames. We weten bijvoorbeeld dat er in een bepaalde buurt industriële activiteit plaatsvindt, en passen onze inschattingen daaraan aan. Burgermetingen geven dan extra lokale input en vullen onze gegevens aan. Om de meerwaarde van die sensoren nog meer te benutten, maken de VMM en VITO (Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek) trouwens deel uit van een Europees forum werkgroep rond luchtkwaliteitsmodellering.’

Projecten zoals de geïntegreerde modelkaarten en het dataportaal delen met het publiek, maakt ook dat burgers niet afhaken. Zo zien ze dat er daadwerkelijk iets gebeurt met hun metingen. Bovendien hechten sommige burgers en overheden meer waarde aan metingen dan aan modellen.

Metingen als kanarie in de koolmijn

Sensormetingen zijn misschien niet altijd even betrouwbaar, ze vullen dus wel de blinde vlekken in. Op die manier kan deze informatie helpen om branden of andere rampen te volgen. De brand in Brecht toonde voor het eerst het potentieel aan in extreme situaties.’

Een bijkomend voordeel van dit soort metingen is dat je burgers bewust maakt van hun impact als ze een houtskoolbarbecue, kachel of vuurkorf aansteken. ‘Wij geven wel stookadvies op basis van onze eigen metingen, niet op basis van de burgermetingen. Dat komt dan in het weerbericht bijvoorbeeld, maar het debat rond houtstook is in Nederland veel feller en actiever dan bij ons.’

‘Je kan ook nog werken rond schoolroutes en de blootstelling aan fijn stof bij kinderen meten,’ vult Christophe aan. ‘Maar naast deze harde doelen willen we de burgers die trouw metingen uitvoeren erkennen voor hun inspanningen en onze waardering tonen met onze geïntegreerde modelkaarten en het dataportaal. We hopen in de toekomst trouwens op nog meer cases waarbij burgermetingen het verschil maken, al hoeven dat nu niet per se gigantische branden te zijn (lacht).’

Kijk en leer: tips en ervaringen van de VMM

1. Laten we de sensormetingen vooral gebruiken: Sensormetingen leveren altijd waardevolle informatie op: soms cruciale input, soms aanvullend. Nu is het zaak om deze informatie vlot beschikbaar te maken.
2. Aan de metende burger: blijf vooral meten: De data die je verzamelt gebruiken we écht. En in ruil proberen we ervoor te zorgen dat je er nog iets van opsteekt ook.
3. We zeggen het te weinig: dank je wel, merci!